In ‘ons’ appartement in Venetië hangt een aantal zwartwitfoto’s van Ditta Naya, op posterformaat. Het meest intrigerend vind ik ‘Panorama dai Giardini Pubblici, Venezia, gelatina, 21 x 27 cm’. Een jaartal ontbreekt. Ik vermoed dat de foto dateert uit de laatste decennia van de negentiende eeuw.
Er zijn vier beeldbepalende elementen: links de campanile en kerk van San Giorgio Maggiore, dan de basiliek van de Sante Maria della Salute met de Punta della Dogana, rechts de campanile van San Marco en ten slotte daarvóór het Dogenpaleis. Een groot deel van de Riva degli Schiavoni wordt aan het oog onttrokken door een grote struik. Op de voorgrond staat een stenen muurtje. Op het muurtje zit een meisje, dat achterom kijkt naar het panorama, Vlak bij haar staat een oudere vrouw die in dezelfde richting kijkt. Helemaal vooraan speelt een meisje met een hoepel.
Het uitzicht is nog altijd formidabel, ook al kan ik de precieze locatie van waar af de foto is genomen niet meer terugvinden. De bacino ligt er op de foto verlaten bij. Wat ontbreekt zijn de vaporetto’s, de luxe jachten en de cruiseschepen. De vaarroute is duidelijk aangegeven, maar op het moment van opname vaart er geen groter (stoom)schip. Wel zie ik links een meerpaal, een drijvende ton en een kabel. Toeristen zijn er al wel: niet ver van het uitzichtpunt vaart een gondel met baldakijn richting Lido. Ik moet denken aan Thomas Manns novelle Der Tod in Venedig, waarin zo’n zwartgelakte gondel hem sterk doet denken aan de dood zelf.
De foto roept bij mij vooral vragen op. Wie of wat was Ditta* Naya? Wanneer is deze foto gemaakt? Voeren er toen al vaporetto’s over Canal Grande en de bacino di San Marco? Hoeveel toeristen kwamen er destijds jaarlijks naar Venetië? Speelt de novelle van Mann in ongeveer dezelfde tijd en zou Aschenbach, zijn hoofdpersoon - al was het maar in mijn verbeelding – door het beeld hebben kunnen varen tijdens zijn aankomst uit Triëst, of tijdens zijn overtocht met een gondel naar het Lido? Wanneer werd eigenlijk Grand Hotel des Bains gebouwd, het hotel waar Aschenbach de beeldschone Tadzio ontmoet? Ik ga het thuis uitzoeken.
In de negentiende eeuw waren er in Venetië twee (stads)beeldbepalende fotografen: Carlo Ponti en Carlo Naya. Aanvankelijk werkten ze samen, maar na een zakelijk conflict begon Naya in 1868 zijn eigen studio aan Piazza San Marco, waar hij werkte tot aan zijn dood in 1882. De foto is in elk geval ouder dan 1882. Ik vermoed dat hij gemaakt is in de jaren zeventig. Naya en Ponti waren elkaars concurrent. Beiden specialiseerden zich in foto’s van architectuur, panorama’s en kunst, en richtten zich op dezelfde rijke toeristen. Door hun grote collecties negatieven konden ze snel aan de vraag naar losse foto’s of albums voldoen.
Venetië was al in de achttiende eeuw een geliefd reisdoel. Jonge mannen uit – met name Britse - aristocratische kringen maakten een culturele rondreis door klassiek Europa. Zo’n ‘grand tour’ naar Italië (Florence, Venetië én Rome) kostte een klein vermogen en was dan ook alleen weggelegd voor de ‘happy few’. Als in de negentiende eeuw door de komst van stoomschepen en de aanleg van spoorlijnen Italië (Venetië**) beter bereikbaar wordt, kunnen de meeste jonge mannen, steeds vaker ook uit Amerika (en later ook jonge vrouwen), van welgestelde families zich zo’n culturele stedentrip veroorloven. Al in de jaren veertig komen er jaarlijks meer dan 100.000 toeristen naar Venetië. Dit is de markt waarop Naya en Ponti zich richtten.
Manns novelle speelt zich af rond de eeuwwende. Hoewel de foto iets oproept van de sfeer van het boek, is hij veel eerder gemaakt. Het Grand Hotel des Bains is gebouwd in 1900 om rijke toeristen aan te trekken en Thomas Mann verbleef er in 1911.
In de tijd van de foto voeren er al vaporetto’s (waterbussen). Het mooiste bewijs vind ik op foto’s uit het archief van Naya, waarop een vaporetto te zien is vlakbij de Punta della Dogana en een andere op het Canal Grande.
Het wezenlijke verschil tussen Naya’s foto en de werkelijkheid van nu, is de opkomst van het massatoerisme, dat Venetië als stad van de verbeelding dreigt te vermorzelen. Ik heb een eigen foto toegevoegd voor het contrast. Beter kan ik het niet zeggen. Wat dreigt onder te gaan is Venetië zelf.
* Ditta = firma [It]
* * In 1846 werd de spoorbrug aangelegd die Venetië verbindt met het vasteland.
Het is zaterdagmiddag en wij zitten in een huis/appartement in een volkswijk van Venetië. Als je de deur openlaat, 's avonds met een glas witte wijn voor het huis gaat zitten, boodschappen doet bij de winkeltjes in de omgeving en een klein beetje Italiaans spreekt, kun je een beetje in de huid van de Venetianen kruipen en wordt je wellicht ook een blik gegund door hun ogen. Verplaats je eens in een ander, ergens anders.
Dat interesseert mij: human interest heette dat vroeger. Het langzaam verdwijnen van Venetië interesseert mij minder. Wat mij boeit is dit: hoe leer je zo'n stad kennen, hoe kun je je oriënteren, hoe wordt de stad bevoorraad, wat denken de mensen die hier wonen (over het leven, over hun stad, over Italië, over toeristen), waar zijn ze bang voor, wat hopen ze, hoe doden zij de tijd?
Amsterdam is niet het Venetië van het noorden, net zomin als Sint Petersburg. Venetië ligt in een warmer klimaat, er zijn meer (en kleinere) pleinen, smallere straten, meer bruggen, meer grachtjes, het is een eilandenrijk, de taal is anders, de cultuur (in het algemeen) is anders, het licht is anders, er is meer water om het te weerspiegelen, de geuren zijn anders. Er zijn meer kerken, de bouwstijl is anders, er is meer grote kunst op een klein oppervlak, er is meer kitsch dan waar ook (het carnaval, die vreselijke maskers, die gondels, die regatta's, dat glaswerk van Murano, die kantklossers van Burano). Maar tegelijkertijd is hier de verbeelding aan de macht (geweest), zie je hoe menselijke ideeën over leven en werken, rijk worden, macht krijgen, ergens in geloven (in God b.v) vorm hebben aangenomen.
En dat in een omgeving, die je alleen met veel fantasie en overtuigingskracht kunt inrichten: een lagune met een paar eilanden, met een omgekeerde S-vormige rivier (het Canal Grande) met een hoge oever (Riva alto = Rialto), die is ontstaan door overstroming. Een oeverwal zouden wij zeggen.
Dit is een stad die minstens zo tot de verbeelding spreekt als New York, Londen of Parijs. Je kunt Venetië bezoeken als toerist, als dagvlinder, je kunt haar zien als coulisse voor je vrijetijdsbesteding. Wij gebruiken onze omgeving steeds meer als coulisse, als vrijmarkt, als braderie, als danstent, als disco, als evenementenhal, als afleiding voor onze verveling en leegte. We verzamelen indrukken, we spelen emoties na, we shoppen als belevenis.
Maar er gaat niets boven een tochtje met de vaporetto (de waterbus) over het Canal Grande, om elf uur 's avonds, als de dagtoeristen weg zijn, de Venetianen onder elkaar, samen met een paar buitenlanders die best willen integreren, als is het maar voor twee weken. Dat is het moment waarop de kaartjesknipper een gesprekje met je begint, ervan overtuigd dat je hem verstaat, dat je het vandaag ook heel warm vond en blij bent dat je nog even buiten kunt zitten voor je huis en de tover kunt ondergaan van deze weergaloze menselijke creatie.
Italo Calvino heeft een prachtboekje geschreven over de geografische verbeelding: Onzichtbare steden, de steden in ons hoofd. Hij gebruikt Marco Polo als spreekstalmeester in het circus van zijn verbeelding. De toeschouwer is de grote Kahn, die leeft van de beelden die Marco Polo hem voortovert. Die zetten zijn verbeelding in gang, scheppen voor hem een wereld, die even concreet als wonderbaarlijk is. Marco Polo varieert op één thema, het Venetië van zijn jeugd, zijn herinnering, zijn heimwee. Kenmerken die alle steden wel hebben, worden verabsoluteerd, worden specifiek voor die ene stad. Onzichtbare steden zijn de mentale kaarten die wij hebben van onze omgeving, steden incluis.
De werkelijkheid bestaat niet, het is een creatie van onze hersenen. Het terra incognita van onze tijd is de belevingswereld, het wereldbeeld van de eskimo, de monnik, de wereldreiziger, de geograaf. De hersenen, het heelal van de denkende mens, daar begint alles en eindigt alles.
‘Je weet nooit wat voortkomt uit wat: de taal uit de ervaring of de ervaring uit de taal. ‘
(Joseph Brodsky, p. 58)
In Fondamenta degli Incurabili, in het Nederlands vertaald als Kade der Ongeneeslijken, vertelt Joseph Brodsky over zijn liefde voor Venetië, een stad die hem al fascineerde voordat hij er ooit was geweest, in wat hij noemt zijn vorige leven.* Dat kwam door een korte roman van een Franse schrijver, Henri de Régnier, die zich afspeelde in een winters Venetië; een exemplaar van Life met een kleurenfoto van een besneeuwd San Marco, beide van een vriend; en door een leporelloalbum met ansichtkaarten in sepia van zijn oma, om de belangrijkste bronnen te noemen.
Brodsky bezocht Venetië ieder jaar en bij voorkeur in de winter. ‘In het abstracte seizoen lijkt het leven werkelijker dan daarbuiten,[…]’ en ‘wat mooi is bij lage temperaturen ís mooi.’ Volgens hem dwingen de kou en het schaarse daglicht je veel intenser te kijken, terwijl er bovendien ‘s zomers horden toeristen zijn.
Ook blijken winterse geuren beter in staat een geluksgevoel bij hem op te roepen: de geur van bevriezend zeewier, de geur van het gietijzer van locomotieven. Alle zintuigen zijn in Venetië tot het uiterste gespitst, maar het meest van al het oog, want ‘het oog gaat vooraf aan de pen’. En ook omdat ‘alles hier het gezamenlijke doel heeft te worden gezien.’
‘De stad is wel zo narcistisch dat ze je hoofd verandert in een amalgaam en het daarmee ontdoet van zijn diepten.’ Wat hotelkamerspiegels aan je teruggeven, stelt hij even daarvoor, ‘is niet je identiteit maar je anonimiteit, vooral in deze stad.’ Wat overigens niet erg is, want volgens Brodsky komen veel mensen juist naar Venetië om er even niet te zijn, anoniem te zijn.
Het boek bestaat uit eenenvijftig korte hoofdstukjes, die een - Byzantijns - mozaïek vormen. Er lopen meerdere draden door het labyrint van dit boekje. Het zijn de bekende themata van Brodsky: de relatie tussen water en tijd: ‘Ik zie in water simpelweg het beeld van de tijd’;
licht en donker, heden en verleden, steen en vlees, leven en dood.
De opbouw van het boekje ontleent hij aan de al genoemde korte, roman van Henri de Régnier die zich afspeelde in Venetië, en die hij las toen hij 26 was, ‘de roman was geschreven in korte hoofdstukjes van een of anderhalve pagina. Door het tempo waarmee ze in elkaar overgingen ontstond het beeld van vochtige, koude smalle straatjes, waar je bij avond doorheen holt, steeds ongeruster, linksom, rechtsom.’ Wat voor Brodsky een gemakkelijk herkenbare stad was, want hij woonde toen nog in Petersburg.
‘Maar de hoofdzaak voor mij in de ontvankelijke fase waarin ik het boek onder ogen kreeg was dat het me de belangrijkste vertel-technische les leerde die er is: de kracht van een verhalende tekst hangt niet af van het verhaal zelf, maar van wat volgt op wat. Onwillekeurig ben ik dit principe gaan associëren met Venetië.’ En inderdaad, het hele boekje ademt de stille, mistige sfeer van deze labyrintische stad. Je snelt van hoofdstuk naar hoofdstuk.
Waarom heet het boek Kade der Ongeneeslijken?** “In de eerste plaats zit [daarin] nog een nagalm van de pest, van de epidemieën die met de regelmaat van een volksteller eeuw na eeuw de halve stad schoonveegden.”… Tel hierbij op: tuberculeuze dichters en componisten; tel hierbij op: mannen met de overtuigingen van een zwakzinnige of estheten die hopeloos verliefd zijn op deze stad …En tel hier nog bij op dat de wisselwerking tussen pest en literatuur (en dan vooral de poëzie en de Italiaanse poëzie in het bijzonder) van het begin af aan heel ingewikkeld is geweest.”
Er is een schat aan virtuoze zinnen, prachtige beelden, humoristische gedachten. De mooiste stukjes vind ik die op bladzijde 25/26, waarin de stad op zondag, als talloze klokken luiden, wordt vergeleken met een enorm theeservies dat staat te rinkelen op een zilveren blad. En het stukje op blz. 80/81 dat gaat over tranen en liefde, die komt met de snelheid van het licht en weer verdwijnt met die van het geluid. En dan zijn geestige typering van het Colosseum in Rome, waar volgens een vriend, “iemand de boog had uitgevonden en niet meer kon ophouden.”
Wat een prachtig boekje!
* Brodsky woonde tot zijn gedwongen vertrek in 1972 in Leningrad/Petersburg.
** De Fondamenta degli Incurabili is een metafoor voor de Zattere, op Dorsoduro. Brodsky logeerde regelmatig in het nabijgelegen hotel Accademia. Aan de Zattere stond ooit een ziekenhuis voor ongeneeslijk zieken.
De simmer begjint stadich op syn ein te rinnen. De dagen wurde koarter, der sitte al ris hjerstige tusken. Dat bestsjut ek dat de aktiviteit fan libellen minder wurdt. Trije nammen liede it libelleseizoen út, hopkes (heidelibellen), houthynderkes (pantserjuffers) en de Hynstebiter. Groepen en in soart dy’t we daliks om ús hinne sjen kinne, oant yn de eigen tún. In bysûndere soart is de Ielstikelbiter dy’t ek by de hjerst heart, mar dy we net sa maklik yn de eigen tún gewaar wurde sille. It is in biter (glazenmaker) fan maksimaal 75 mm lang. De wyfkes binne tige grien, de Hollânske namme slacht it meast op dy kleur. De Fryske namme is keazen fanwege de yntime relaasje fan dizze libellesoart mei de Ielstikel (Krabbescheer), in plant fan skjin wetter dy’t noch aardich wat foarkomt yn ús provinsje. De Ielstikelbiter is ynternasjonaal in bedrige soart dy’t op de Reade List fan de libellen foarkomt. Us lân is in ynternasjonaal bolwurk, mar ek hjir giet it net bêst. De provinsje hat witte litten de Ielstikel as oandachtssoart te sjen en wol bygelyks besykje yn it Grutte Wielengebiet it foarkommen fan de plant te befoarderjen. Yn it Lege Midden komme noch aardich wat sleatten foar mei de Ielstikel. Dochs is de libelle dit jier net folle sjoen. It gedrach fan dizze moaie leechfeansoart is stereotyp. Praktysk ûnûnderbrutsen patrûljearret it mantsje boppe in Ielstikelfjild, oer in lingte fan in meter as tweintich. Wurch wurdt er blykber net. Hy hinget hast nea yn de fegetaasje. Foar in libellefotograaf in besiking..
Let yn de middei komme de wyfkes by de sleat om aaikes te lizzen.
Libellen binne betsjoenend. Harren ferskining en libbenswize prikkelje de fantasije, kitelje fragen oer it libben. Want sy binne libben. Wat moat je tinke en fiele by de neakene útlis dat de larve twa jier en soms noch langer ûnder wettter libbet, yn de blabber fan in sleat. En dan feroaret it libben. Wetterlibben wurdt fan it iene moment op it oare loftlibben. De nije libbensfoarm draacht de prachtichste kleuren, makket de sierlikste bewegings en hellet de gekste streken út. Is dit frivoale libben in beleanning fan de Skepper foar dat nearzige libben yn dy blabber. Sit hjir in gedachte achter? Hoe dan ek: it is betsjoenend. Ik tink dat dit it ek is dat my driuwt nei de libellen yn ûnbekende gebieten. It is dyselde betsjoening dy’t my eartiids –en no noch yn it foarjier- dreau nei fiere fjilden om de aaien fan de ljip te sykjen. Ik sykje it wûnder dat barre sil. Ik sykje ‘magic moments’. En ik tink dat els minske dy drive hat, bewust of ûnbewust. Ha ik dat sterker as in oar? Ik tink dat dy drive essensjeel is foar de minske. Ik leau dan ek dat de regeljouwer romte meitsje moat foar dizze drive. Romte foar magic moments. Ek al is dy spylromte dêrfoar yn dit folle lantsje noch sa beheind.
Laatste reacties